Bölümlər

Талыш xəbərləri
Azərbaycan
İran
Dünyada
Голос Талыша
Müsahibə
İnsan hüquqları
Beynəlxalq hüquq
Talış dili və ədəbiyyatı
Talış incəsənəti
Talış tarixi
Şəxsiyyətlər
Bizim kitabxana
Təbabət
İdman
Onlayn TV
Karikaturalar

Голос Талыша


Известные события, произошедшие с моей семьей за последние годы, всколыхнули нашу жизнь до основания.

Axtarış

Tolışi xəbon

Xıdo rəhmətkə Əli Rzayevi... 
Fərzəndon 
Bastari musibət (aktual hukayət) 
Bə çəmə alimə zoon afərin bıbu 
Aydın müəllimi de şair Xilqəti musahibə 
Çı mardə odəmi nomi bə jurnali redaksiyə heyət çokonə dənəmon? 
Tolışi mətbuat tarixədə tojə cən - "Aləm" jurnal çapo beşə 
Xatirə ruşnədə dili söhbət (6) 
Xatirə ruşnədə dili söhbət (5) 
Xatirə ruşnədə dili söhbət (4) 
Xatirə ruşnədə dili söhbət (3) 
"KUL" sıxani mənon 
Xatirə ruşnədə dıli sohbət (2) 
Xatirə ruşnədə dıli sohbət 
“Honi çəşmə"ro vəsə 
ÇE? ÇI? 
Əv kiye? 
Şahmirzə Tolışəxun - 60 
Tolışi talantə şair Şamirzə TOLIŞƏXUN (10.07.1955 - 18.11.2014) 
Tolışi talantə şair Şamirzə TOLIŞƏXUN (10.07.1955 - 18.11.2014) 
Baləddin VEŞO şeronədə pencli janr 
De şair Baləddin VEŞO müsahibə 

Top

Новрузали Мамедов
Марьям МАММАДОВА. Трагедия одной семьи. 2013
Azərbaycan Respublikası və Milli azlıqların müdafiəsi haqqında çərçivə Sazişi
ГИЛАЛ МАМЕДОВ на свабоде!
Talış dilinin hazırkı durumu ilə bağlı Azərbaycan Talışların İctimai Şurasının MÖVQE SƏNƏDİ

Statistika

Главная » 2010 » Декабрь » 31 » Talış dıli - Hind-Avropa dil ağacının çərdəyi, kökü və yaxud anası
14:31
Talış dıli - Hind-Avropa dil ağacının çərdəyi, kökü və yaxud anası
Allahın adı ilə  

 Ağilli və insaflı olan bəşər övladlarına Allahın salamı olsun

Çox ali ehtiramlı oxucu qardaş və bacılarım, bu yazı çoxdan içimdə olan bir həqiqətin təzahürüdür. Mən burda heç bir kəşfdən söz açmıram, açacağim mətləbin dərkindən ötrü bir az diqqətli və bir az da insaflı olmaq lazımdır. Söhbət fiziki mövcud olan hər bir varlıq kimi, dilin sözlərinin də iki əks qütblərin ("+”və "-" nin, erkək və dişi-nin, sözlə desək, 1 sait və 1 samitin) vəhdətindən gedəcəkdir. "-" və "+” yüklərin vəhdətindən cərəyan alınır. Demək, iki əks qütbün vəhdətində nəticə mütləqdir. Elə bilirəm ki, deməyəcəksiniz "–" və "+” yüklərin sözlərlə nə əlaqəsi var?!  Var, özü də birbaşa. (Bu şimşəyin çaxışında da özünü göstərir). Və yaxud hər çərdəyin içində ( biri dişi biri erkək olmaqla ) iki ləpə vardır. Bu ləpələr arxadan (eynən insanlar kimi) oxşar, üz-üzə yapışdıqları hissədən fərqlidirlər. Çünki, birində yiv dıgərində rüşeym olur. Bu ləpələrə inqubasiyon şərait yaranan kimi onlar da vahidləşir, fiziki əlaqəyə girərək gələcək nəslin davamı olacaq cücərtini yaradır, həmən cücərti də böyüyüb ağac olur və həmən çərdəyin nəslindən olan meyvələr verir. Deyəcəksiniz ki çərdəyin dilə nə aidiyyəti. Vardır, özü də yenə birbaşa. Bu proses insanlardan tutmuş bütün canlıların mövcudluğunu davam etdirməsinin əsasıdır. Bu prosesdə cəmi 1 erkək və 1 dişi rol oynayır. Demək iki əks qütblü əsas. Bu prosesdə 3, 4 və ya daha çox varlıq, fərd iştirak edə bilməz, çünki nəticə hasil olmaz. Yalnız 2 əks cinsin qovuşmasından törəmə, yəni davam ola bilər.
 
Yuxarı da qeyd etdim ki, dil də eyni ilə bu qayda ilə mövcuddur.Dildə olan sözlər də 1 sait və 1 samitin birləşməsindən öz məna övladını yaradaraq mövcud olurlar.Dillər də iki qrupdur. 1-cisi: Əsas, yəni kök, çərdək olan dillər, (bu dillərə ilk, özək və ya dil ağacının çərdəyi deyilir), 2-cisi qeyri dillərdən alınan sözlərdən yaranan dillər.
 
Dünyamızda çoxlu dil ağacları mövcuddur. Mən bu gün sizə onlardan biri olanm Hind-Avropa dil ağacının çərdəyi, kökü, əsası olan Talış dilindən söhbət açmaq istəyirəm.Talış dilinin hərfləru 8 saitdən və 23 samitdən ibarətdir.Belə ki, bu dili bilən şəxs Dehlidən tutmuş Madridə qədər olan coğrafi ərazidə danışılan dillərin (zaman kəsiyində bu dillərdə işlənən sözlər formasını qismən dəyişmiş olsa da) əsas kök sözlərini başa düşər.Çünki bu dil o dillərdə işlənən sözlərin əsasını özündə qoruyub saxlamışdır. Belə ki Talış dilində olan əsas sözlər demək olar ki bütünlüklə 1 sait və 1 samitin birləşməsindən ibarətdir.
 
Dil əlbəttə iki varlıq arasında olan ünsiyyət vasitəsidir.Dil insanların qarşılıqlı anlaşmasından ötəri zərurətdən doğanbir meyardır. Demək dil bir kişi və bir qadının birləşdiyi dövrdən mövcuddur. Deməli dil hiss-həyəcanı ifadə edən vasitədir.Əlbəttə ilk insan əvvəl ağrı-acısını və ya sevincini özündən asılı olmayaraq 1 səslə ifadə etmişdir. Məs: A... e...o və s. Lakin iki insan arasında bu səslər yetərli deyil.Odur ki qısa yəni iki səsli sözlərin yaranmasına zəmin yaranmış- dır. (Əlbəttə ilk insan ensiklopediya və ya internasional deyə bilməzdi, buna ehtiyac da yox idi). Zamanı nəzərə alsaq ilk insanların yaşadığı dövr vəhşi heyvanlardan qorunma və sairədən ötəri bir birinə səslənmələri üçün əlbəttə hiss və həyəcandan doğan qısa sözlər, daha lakonik ifadələr işlənməlidir. Söhbətimizə ailə icmasından başlayaq
 
Ata sözü
Talış - Pa, Pə, Pi
Hindistan, Pakistan - Dədi,   Pade
Əfqan, Tacik, Fars - Pədər, pedər
Rus, Alman, İngilis, İspan - Papa, Fater, Fazə, Padri
 
Ana sözü
Talış - Ma, Mo
Hindistan, Pakistan - Madi, Made
Rus, Alman, İngilis, İspan - Mama, Mutter, Mazə, Madri
 
Qardaş sözü
Talış - Bo
Hindistan - Brade, Bradi
Rus, Alman, İngilis, İspan - Brat, Bruder, Brazə, Brani

Misalları çox uzatmaq olar, bu bütün sözlərdə belədir.

Görürsünüz, Talış dili ilə müqayisədə o biri dillərin sözlərində  daha çox səslər iştirak edir. Demək o dillər Talış dili ilə müqayisədə daha sonra yaranmış olduqlarını bariz şəkildə nümayiş etdirirlər.
 
Daimi birgəyaşayış anlamları: So-həyət, Kə-ev, Bə- qapı, Do- ağac, Xo-xaraba, Ro- yol, Bo-yük, Ov-su, Dü-ayran, Bü-qoxu, Ki-ocaq və s.
 
Ailə: Pa, Pə, Pı -ata, Ma, Mo-ana, Bo-qardaş, Ho-bacı (Hovə sözündə olan "və” əlavəsi əzizləmə mənası daşıyır, Zoə-də olan "ə” kimi, Xala-da olan "la” kimi, day-da olan "y” kimi, kijə-də olan "jə” kimi və s), "Də” və yaxud "Zə”- bu Ata, yəni erkək deməkdir, Dədə, Zəzə- yəni atanın atası.”Nə” ifadəsi isə dişini bildirir. Məsələn: Kinə ("Ki” yəni ocaq-ev, "nə” yəni dişi, "kinə”, yəni evin dişi övladı), "Kiyə”-ocaq yeri, "İnə”-yəni "birinci nə”-ana, "nənə”-yəni "nə-nin nə si”-"ananın anası”.
 
Məişət-təbiət anlamları: Qo- mal, inək, Vo- külək, Zo- zoğ, rişə, Ko- iş, Lo- qarğa, Co- ayrı, başqa, Ho-yetişmiş, dəymiş, Nü- yeni, Cü- arx, Lü-qabıq, Sü- şor, duzlu, Kü-kor, Şü- kişi, ər, Pü- köpük Mü- saç, tük və s.
 
Say: İ-bir, Dı-iki, Se-üç, Ço-dörd, Da-on, Sa-yüz və s.
 
Talış dilində üç və ya dörd hərfdən ibarət olan sözlər heç də bir məfhumu ifadə etmir bu sözlər bir neçə sözün birləşməsindən ibarət olan tam bir cümlənin ifadəsidir.
 
Məsələn: Pard. Gəlin bu sözdə iştirak edən dörd hərfin kodlarını açaq. "Pa”-ayaq, "r” səsi özündən sonra gələn "o” səsini özündə gizləmiş "ro” sözünün nümayəndəsidir, "D” səsi də özündən sonra gələn "əvarde” sözünü özündə ehtiva edir. Demək, Pard-körpü sözünun əsil açılımı belədir: Pa-ayaq, ro-yol, ru-çay, dəvarde-keçmək. Deməli, bu səslərin birləşməsində olan kodlaşdırılmış məna budur- Çayın üstündən ayaqla keçilən yol. Belə misallar da çoxdur. Məsələn: Qard, mard, sard, card, hard və s.
 
Talış dili Allah tərəfindən nazıl edilmiş insanın heç nə əlavə edə bilməyəcəyi ən qədim və unikal özəlliyi və mütləq bir fundamentallığı olan dildir. Nə xoş bu dil haqqında yazacaq dilçilərin halına.  Mən sadəcə bu dil haqqında içimdə olanların 1%-ini yazıb onu dilçilərin yadına saldım. Bu dil dillərin anası, kodu və notudur.
 
Əziz dilçi alimlər, sizin bu barədə fikirlərinizi gözləyirəm. Siz də qoşulun.  Bu haqda içimdə bir dünya izahlar vardır, sizinlə bölüşməyə hazıram.Yuxarıda qeyd etdiklərim mənə Xaliqdən Ilham olunur.
 
Şairin əlavəsi: Əziz talışlar və qeyri talışlar, Ana dili hər insana öz doğma anası qədər doğma və əziz olmalıdır. Bu doğma ananın və atanın ağzının içində olan Allahın bəxş etdiyi ən özəl və ən ülvi bir nemətdir. Gəlin bir-birimizin dilinə hörmət və sevgi ilə qayğılarda bulunaq. Axı bu anamızın anamızın şipşirin dilidir. Ana dilini sevməyən anasını, vətənini, Tanrısını sevərmi?...
 
Sizlərə hörmət və ali ehtiramlarla.
 
P. S. Gələn sayımızda Azər, zərban, Zərdüşt sözlərindən tutmuş, Hind-avropa dillərində olan ölkələrin Talışca məna açılımınıda qeyd edəcəyəm
                                                                                                                   
(Ardı burada)

Əli Nasir,
"Tolışi Sədo" №5, 2010-cu il


Категория: Talış dili və ədəbiyyatı | Просмотров: 2604 | Добавил: admin | Рейтинг: 5.0/3
Всего комментариев: 0
Добавлять комментарии могут только зарегистрированные пользователи.
[ Регистрация | Вход ]

Sayta giriş

Xəbər xətti

Talış xalqı Azərbaycanda yarımkölə şəraitində yaşayır 
Milli azlıqlarla bağlı Avropa Şurasından Azərbaycana tövsiyələr verilib 
Azərbaycan Talışların İctimai Şurasının Azərbaycan ictimaiyyətinə MÜRACİƏTİ 
Prominent Talysh activist dies in prison in Azerbaijan 
Talış dilinin hazırkı durumu ilə bağlı Azərbaycan Talışların İctimai Şurasının MÖVQE SƏNƏDİ 
ŞİMON! 
Ази Асланов - Генерал Шимон (Генерал Вперед) 
СКАЖИ СВОЕ ИМЯ, ТАЛЫШ 
Zülfüqar Əhmədzadə: Azərbaycan milli ədəbiyyatının  tərəqqipərvər siması 
No free speech for ethnic minority 
Avropa Şurası: Azərbaycanda etnik azlıqların hüquqları ilə bağlı qanunvericilik yoxdur 
''Hökumət milli azlıqların mətbuatına dəstək vermir'' 
Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə açıq məktub 
Masallı rayonun Kubın kəndi və onun ətraf toponimləri 
Atam Vəkil DADAŞOV əsil dövlət adamı idi 
Mətləb Pero Dadaşov həbsindən yazır (III yazı) 
Mətləb Pero Dadaşov necə həbs edilməsindən yazır (II yazı) 
Mətləb Pero Dadaşov necə həbs edilməsindən yazır 
ƏHƏD MUXTAR-80 
Ahoşta (Əhoşte) 
Müəllim zindanda da müəllimdir... 
Б.В.Миллер. Талышские тексты 
Talış dilində ü/u səsi 
Allahverdi BAYRAMİ. ĞƏLİZƏXUN (2 pərdəynə 7 şiklinə pyes) 
Allahverdi BAYRAMİ. ƏMONƏT ( İ pərdəninə 3 şəkilinə pyes) 
Rusiya talış ictimai təşkilatları 1993-cü ildə Talışda baş verən hadisələrin 24 illiyini qeyd etməyə hazırlaşır 
ŞİRİN YALAN, YOXSA ACI HƏQİQƏT? 
DIZDİPOK 
Свадьба – Способ Сохранения Талышского Языка 
Talış dilindəki sözlərin təbii xüsusiyyətləri 
Hilal Məmmədov Eldəniz Quliyevi təbrik edib 
Талыши хотят читать, писать и смотреть на родном языке 
Hilal Məmmədov: "Hakimiyyət istəyir ki, bütün sosial və etnik qruplar arasında qarşılıqlı etimadsızlıq mühiti olsun" 
Əli Nasir - Talışın Firdovsisi 
Талышское слово «cо» (двор) в виде морфемы в современных индоевропейских языках 
Talışın əbədiyanar məşəli 
Новрузали Мамедов – 75 (Novruzəli Məmmədov – 75) 
Это не трагедия одной семьи, а трагедия нашей страны, нашей Родины! 
К юбилею Светланы Алексеевны Ганнушкиной! 
Hilal Məmmədov İsa Qəmbəri 60 illik yubleyi münasibətilə təbrik edib 
Xərçəngin dərmanı tapılıb 
Azərbaycan höküməti TALISH.ORG saytına girişi dayandırıb 
“Elçibəyə acıqlandım, məndən üzr istədi” – Zərdüşt Əlizadə ilə QALMAQALLI MÜSAHİBƏ 
“Tolışon Sədo” qəzetinin əməkdaşı Azər Kazımzadə saxlanılıb 
ƏLİ NASİR əbədi haqq dünyasına qovuşdu 
Bəşərə də Allahdan bəla gəldi 
İrana ərzaq almağa gedən Astara gömrükdəki basabasda öldü 
Müqəddəs Kəbə ziyarəti, dələdüzlar, etnik mənsubiyyətə görə təhqir və 27 dövlət xadimli redaksiya heyəti 
Talışlar 
Ко дню рождения Л.А.Пирейко 
Ümid yenə də talışlaradı! 
Çılə Şəv-iniz mübarək! 
General-mayor Vahid Musayev haqqında polkovnik Isa Sadikov yazır 
"Talışsansa, məhv edib qanını da batırarlar 
Avropanın axırıncı pələngi Talış dağlarında 
Talış Mədəniyyət Mərkəzi İdarə Heyyətinin üzvü müraciət yayıb 
Xalqımız dözümlü xalqdır, DÖZƏRİK! 
“Talışam, lakin, qanım Elçibəyin qanı ilə eynidir” – TARİXİ VİDEO 
Türkün misalı! 
“Səadət taleyin biçdiyi dondur” 
Mirəziz Seyidzadənin (ƏZİZ PÜNHAN) “Divan”ında (Bakı-2008, 473 səh.) dini-uxrəvi məsələlərin yeri 
Qaraciyərin yenilənməsi və serrozun müalicəsi resepti 
Faiq Ağayev Rəşid Behbudovdan sonra bunu ilk dəfə etdi - VİDEO 
Ata və oğul: Ruhullah və Məhəmmədəli - hər ikisi siyasi məhbus 
MTN-nin bir ailənin başına gətirdiyi faciə