Bölümlər

Талыш xəbərləri
Azərbaycan
İran
Dünyada
Голос Талыша
Müsahibə
İnsan hüquqları
Beynəlxalq hüquq
Talış dili və ədəbiyyatı
Talış incəsənəti
Talış tarixi
Şəxsiyyətlər
Bizim kitabxana
Təbabət
İdman
Onlayn TV
Karikaturalar

Голос Талыша


Известные события, произошедшие с моей семьей за последние годы, всколыхнули нашу жизнь до основания.

Axtarış

Tolışi xəbon

Xıdo rəhmətkə Əli Rzayevi... 
Fərzəndon 
Bastari musibət (aktual hukayət) 
Bə çəmə alimə zoon afərin bıbu 
Aydın müəllimi de şair Xilqəti musahibə 
Çı mardə odəmi nomi bə jurnali redaksiyə heyət çokonə dənəmon? 
Tolışi mətbuat tarixədə tojə cən - "Aləm" jurnal çapo beşə 
Xatirə ruşnədə dili söhbət (6) 
Xatirə ruşnədə dili söhbət (5) 
Xatirə ruşnədə dili söhbət (4) 
Xatirə ruşnədə dili söhbət (3) 
"KUL" sıxani mənon 
Xatirə ruşnədə dıli sohbət (2) 
Xatirə ruşnədə dıli sohbət 
“Honi çəşmə"ro vəsə 
ÇE? ÇI? 
Əv kiye? 
Şahmirzə Tolışəxun - 60 
Tolışi talantə şair Şamirzə TOLIŞƏXUN (10.07.1955 - 18.11.2014) 
Tolışi talantə şair Şamirzə TOLIŞƏXUN (10.07.1955 - 18.11.2014) 
Baləddin VEŞO şeronədə pencli janr 
De şair Baləddin VEŞO müsahibə 

Tərəfdaşlar

Top

Azərbaycan prezidenti administrasiyasının başçısı niyə ölkənin köklü xalqlarını dəfn etmək istəyir?
ГИЛАЛ МАМЕДОВ на свабоде!
Новрузали Мамедов
Talış batalyonları Qarabağ müharibəsində (Sənədli kadrlar internetdə)
Марьям МАММАДОВА. Трагедия одной семьи. 2013

Statistika

Главная » 2014 » Июнь » 3 » Azərbaycan etnogenezinin tədqiqi
13:25
Azərbaycan etnogenezinin tədqiqi

  Rəşid Əsgərov

Azərbaycan adının meydana çıxması və indiki şəkildə işlənməsi haqqında müxtəlif mübahisələr, fikir ayrılığı davam edir. Bu adın mənşəyi b.e.ə. III yüzilliyə gedib çıxır. Qədim Atropaten Midiyası adlanan dövlətin dini və dünyəvi başçılarına verilən “Atropat”, “Atrupat” adı Azərbaycan etimologiyasının mənşəyində durur. Suriya mənbələrində “Abaçbaydan”, Vizantiya mənbələrində “Abarbaydan”, qədim erməni mənbələrində “Atrapatakan”, ərəb mənbələrində “Adarbadaqan”, “Adarbayqan”, nəhayət fars mənbələrində Azərbaycan kimi göstərilir. Avestadakı “Atarpata” kəlməsi bu adın ən qədimidir. “Od qoruyan” deməkdir.
 

Müəllifi olmayan X əsr “İstoriya Sisyan” əsrinin 69-cu səhifəsində yazılır ki, Key Xosrov Dastan oğlu Rüstəmlə Azərbaycana gedəndə xalqın fəlakətli vəziyyətini görmüşdür. Həmin əsərin 101-ci səhifəsində xəbər verilir ki, “Ömər Muqir-ibn-Şübü Azərbaycanı tutmağa göndərdi”. Şihabəddin Mühəmməd Nəsəvi “Jizneopisanie Sultan Djalaladdina Makburna” əsərinin 6-cı səhifəsini tutmuş 410-cu səhifəsinə qədər Azərbaycan vilayətinin, ölkəsinin adını çəkir. Cəlaləddinlə tatar-monqollar arasında gedən vuruşmalardan danışılır. Tarixdən məlumdur ki, Cəlaləddin Xarəzmşah 1225-1231-ci illər arasında Azərbaycanın hökmdarı olmuşdur. XVI əsr tarixçisi Şərəfxan-Bidlisi “Şərəfnamə” əsərində xəbər verir ki, “Bu il Mirzə Şahrux turkman tayfalarını məğlub etmək üçün Azərbaycana gəlməyi qərara aldı”. Bu əsərin 23-cü səhifəsindən tutmuş 294-cü səhifəsinə kimi Azərbaycan əhalisinin, ölkəsinin, vilayətinin adı çəkilir. Həmin əsərin 164-cü səhifəsində yazılır ki, 1585-ci ildə Sultan Murad Azərbaycanı işğal etməyə göndərildi. Səh. 356-da göstərilir ki: “Həsən bəy vergi toplaya-toplaya Azərbaycan vilayətinin abad və göz oxşayan şəhər və kəndlərindən keçirdi”. Erməni tarixçisi Zəkəriyyə Kanakersi “Xroniki” əsərində göstərir ki, ”Sonra Azərbaycanın vəziri adlanan Mirzə İbrahim xan gəlib Yerevanda dayandı”. XVII əsr tarixçisi Arakel Təbrizlinin “Kniqa İstoriya” kitabına şərh yazmış Xanlaryan kitabın 514-cü səhifəsindəki Atropatakan haqqında yazır ki, Qədim Erməni mənbəsində Atropatakan ölkəsi elə Azərbaycan vilayəti deməkdir. İbn-əl-əsir “Əl-Kamil-Fit-Tarix” əsərində xəbər verir ki: “1230-cu ildə tatarlar Azərbaycan ölkəsindən olan Marağanı mühasirə etdi... Azərbaycan əhalisinin qorxusu artdı”. Həmin kitabın başlıqlarından biri “Azərbaycan əhalisini tatarlara tabe olması” adlanır. Oruc bəy Bayatlı kitabında Azərbaycan haqqında belə məlumat verir: “Azərbaycan əyalətində 30 şəhər vardır. Ən böyük şəhəri Təbrizdir. Azərbaycanlılar cəsur döyüşçülərdir. Azərbaycan İranın qərbində yerləşir”.
 
Azərbaycan xalqının etnogenezinin öyrənilməsi və tədqiqinə dair indiyə qədər çox əsərlər yazılmış, bu sahədə bir sıra tədqiqatlar aparılmışdır. Mən deyərdim ki, Qiyasəddin Qeybullayevin “Azərbaycan etnogenezinə dair” elmi əsəri indiyə qədərki tədqiqataların ən əhatəlisidir. Kitabda Manna dövlətindən tutmuş Midiya - Atropatena xalq birliyinin formalaşması, bu birliyin xalqımızın etnogenezindəki rolu ətraflı nəzərdən keçirilir. Xalqımızın əlifbası, yazısı, danışıq dili haqqında inandırıcı mülahizələr söylənir. Qədim Azərbaycan ərazisində skiflərin, sakların, massagetlərin çarıqları haqqında qiymətli fikirlərlə bərabər, onların arealları düzgün göstərilir.  Müəllifin Albanlar və Albaniyada qəbilələr haqqında konkret söyləmələri xüsusi ilə qeyd olunmalıdır. Məsələn, qədim İjnmaxa tayfalarının adı Şamaxı, Xursan adları ilə bağlıdır və indiyə qədər ərazimizdə yaşamaları bu cəhətdən qiymətlidir.
 

Şamaxı ətrafında yaşayan farsdilli xalqların kütləvi şəkildə Alban ərazilərinə köçürülməsi ərəblərin atəşpərəstləri təqib etməsi ilə əlaqədardır. Bu da Miladdan əvvəl VI-VII əsrinə təsadüf edir. Abşeron ətrafı tayfaların - farsdilli tatların bu ərazilərdə məskunlaşması çox qədimlərə gedib çıxır. Bu tayfalar qədimdən bu ərazilərdə yaşamışlar. Bu da atəşpərəstliyin Bakı ərazilərində geniş yayılması və ilkinliyi ilə bağlıdır. Əksinə tat adlanan yəhudilər buralara köçüb gəlmədirlər. Farsdilli tatlarlar qədim azərilərdir.
 
Xursan kəlməsinin türklüklə, o cümlədən hunlarla bağlılığı da inandırıcı deyildir: ona görə ki bu kəlmə atəşpərəstlikdən gəlmədir. Bəlkə də tatlarla əlaqədardır. Çünki bu kəlməni abşeronlular daha çox işlətmişdir. Hələ Bakının ilkin adının Xunsar-Xursar olması da ehtimal edilir. 
 
Herodot mağları Avestaya görə tanınmışdır. Sasani dövründə isə mağlar tayfa kimi yox, sırf atəşpərəst dininin aparıcıları kimi baxmışlar. Bu da Sasani siyasətinə əlverişli idi, ona görə ki Sasanilər Əhəməni dövründən həmin tayfa və dini başçıların- muğların üsyançılığına bələd idilər. Hətta mağlara hörmət əlaməti olaraq I Şapur ölkəsini “Mağustan” adlandırmışdır (Bax: V.Q.Lukonin, “Kultura Sosanidskoqo İrana”). 
 
Muğ və Muğanlıların qədim Azərbaycanlılara mənsubluğuna dair tutarlı dəlillər vardır. Bu fikirlərini təsdiqləyən ən tutarlı sübut bizə qədər gəlib çıxan miladdan əvvəl IV minilliyə aid Həməşərə-Homaşirə qala şəhərinin qalıqlarıdır. Həmin ərazilərdən tapılmış üstündə Qız qalasının və Atropatena şahının təsviri olan miladdan əvvəl II yüzilliyə aid, Həməşərə ətrafındakı Quru dərə qədim yaşayış yerindən tapılmış sikkədir. Bu ərazilərin atəşpərəst dərgahları daxmaları ilə zəngin olmasıdır. 
 
Ümumiyyətlə, mən əsaslı təhlil etmək fikrində deyiləm. “Azərbaycanın etnogenizinə dair” əsəri oxuya-oxuya təəsüflənirəm ki, ilahi, nə üçün başımıza min-min oyun açan bədxahlarımızın və bəzi “sapı özümüzdən” olanların şəxsi münasibətləri hesabına belə dəyərli əsərlərin künc-bucaqda qalmasına dözmüşük. Mən Q.Qeybullayevin bu əsərin tariximizə, dilimizə, etnogenemizə aid indiyə qədər dərc olunan əsərlərin ən dəyərlilərindən biri hesab edirəm. Təki belə əsərlər daha çox olsun. Kitabın azərbaycancaya tərcüməsini səbirsizliklə gözləyirik.

 

Категория: Azərbaycan | Просмотров: 1372 | Добавил: admin | Рейтинг: 5.0/2
Всего комментариев: 0
Добавлять комментарии могут только зарегистрированные пользователи.
[ Регистрация | Вход ]

Sayta giriş

Onlayn TV

Xəbər xətti

Talış dilində ü/u səsi 
Allahverdi BAYRAMİ. ĞƏLİZƏXUN (2 pərdəynə 7 şiklinə pyes) 
Allahverdi BAYRAMİ. ƏMONƏT ( İ pərdəninə 3 şəkilinə pyes) 
Rusiya talış ictimai təşkilatları 1993-cü ildə Talışda baş verən hadisələrin 24 illiyini qeyd etməyə hazırlaşır 
ŞİRİN YALAN, YOXSA ACI HƏQİQƏT? 
DIZDİPOK 
Свадьба – Способ Сохранения Талышского Языка 
Talış dilindəki sözlərin təbii xüsusiyyətləri 
Hilal Məmmədov Eldəniz Quliyevi təbrik edib 
Талыши хотят читать, писать и смотреть на родном языке 
Hilal Məmmədov: "Hakimiyyət istəyir ki, bütün sosial və etnik qruplar arasında qarşılıqlı etimadsızlıq mühiti olsun" 
Əli Nasir - Talışın Firdovsisi 
Талышское слово «cо» (двор) в виде морфемы в современных индоевропейских языках 
Talışın əbədiyanar məşəli 
Новрузали Мамедов – 75 (Novruzəli Məmmədov – 75) 
Это не трагедия одной семьи, а трагедия нашей страны, нашей Родины! 
К юбилею Светланы Алексеевны Ганнушкиной! 
Hilal Məmmədov İsa Qəmbəri 60 illik yubleyi münasibətilə təbrik edib 
Xərçəngin dərmanı tapılıb 
Azərbaycan höküməti TALISH.ORG saytına girişi dayandırıb 
“Elçibəyə acıqlandım, məndən üzr istədi” – Zərdüşt Əlizadə ilə QALMAQALLI MÜSAHİBƏ 
“Tolışon Sədo” qəzetinin əməkdaşı Azər Kazımzadə saxlanılıb 
ƏLİ NASİR əbədi haqq dünyasına qovuşdu 
Bəşərə də Allahdan bəla gəldi 
İrana ərzaq almağa gedən Astara gömrükdəki basabasda öldü 
Müqəddəs Kəbə ziyarəti, dələdüzlar, etnik mənsubiyyətə görə təhqir və 27 dövlət xadimli redaksiya heyəti 
Talışlar 
Ко дню рождения Л.А.Пирейко 
Ümid yenə də talışlaradı! 
Çılə Şəv-iniz mübarək! 
General-mayor Vahid Musayev haqqında polkovnik Isa Sadikov yazır 
"Talışsansa, məhv edib qanını da batırarlar 
Avropanın axırıncı pələngi Talış dağlarında 
Talış Mədəniyyət Mərkəzi İdarə Heyyətinin üzvü müraciət yayıb 
Xalqımız dözümlü xalqdır, DÖZƏRİK! 
“Talışam, lakin, qanım Elçibəyin qanı ilə eynidir” – TARİXİ VİDEO 
Türkün misalı! 
“Səadət taleyin biçdiyi dondur” 
Mirəziz Seyidzadənin (ƏZİZ PÜNHAN) “Divan”ında (Bakı-2008, 473 səh.) dini-uxrəvi məsələlərin yeri 
Qaraciyərin yenilənməsi və serrozun müalicəsi resepti 
Faiq Ağayev Rəşid Behbudovdan sonra bunu ilk dəfə etdi - VİDEO 
Ata və oğul: Ruhullah və Məhəmmədəli - hər ikisi siyasi məhbus 
MTN-nin bir ailənin başına gətirdiyi faciə 
Журналист Гилал Мамедов пожаловался на давление со стороны полиции Баку 
Hilal Məmmədov Nizami polisində təzyiqlərə məruz qaldığını bildirib 
Rövşən Canıyevin ölümü və referendum oyunları 
Davam etməkdə olan faciələrimizin sirri nədir? 
Məhv olan Talış toplumu və dili – Mədəniyyətimizi necə qoruyaq? 
Masallıda zülüm ərşə dirənib 
Veri kəndi ətrafında minlərlə nadir növlü ağaclar qırılır 
“Xəzər Lənkəran"ı nəyə görə dağıdıblar? 
Respublika Talış Mədəniyyət Mərkəzinin hesabat seçki konfransı keçirilib 
Qədim azəri dilinin yadigarı – Talış dili 
Талышское слово "по" (стопа, ступня, ходьба) в виде морфемы в современных индоевропейских языках 
Türkün ari-slavyan sivilizasiyası qarşısındakı rolu 
Rabil Abdinovun harayı 
Zaman-zaman suyu bulandıranlara elə əlahəzrət Zamanın özü cavab verəcək 
Hirkan tv növbəti proqramını təqdim edir 
ABŞ Dövlət katibi Con Kerri Hilal Məmmədovdan danışdı 
Hilal Məmmədov: "Haqq-ədalət naminə mübarizəmizi davam etdiririk" 
Bahar bayramı, yoxsa Novruz bayramı? 
Трагедия одной семьи 
Məmmədovların tifaqının dağıdılmasının sifarişini kim verib? 
Novruzəli Məmmədova MTN-də hansı işgəncələr verilib? 
Hirkan tv Sizinlə növbəti görüşündə